Na Helsinki (2024) en Bologna (2025) reisde NCR ook in 2026 met een groep coöperatieve bestuurders en toezichthouders naar het buitenland. Dit jaar stonden Catalaanse coöperaties centraal. De groep bestond uit 20 bestuurders, commissarissen en directieleden van 16 NCR-coöperaties, begeleid door twee NCR-collega’s.
Tijdens deze studiereis werden verschillende coöperaties in Barcelona en Girona bezocht. Het doel: inzicht krijgen in andere vormen van coöperatief ondernemerschap én ruimte voor ontmoeting en uitwisseling. Juist de combinatie van inhoudelijke bezoeken en informele gesprekken biedt de kans om ervaringen te delen, perspectieven uit te wisselen en het onderlinge netwerk te versterken.
Coöperatief Spanje
Spanje geldt internationaal als één van de belangrijkste voorbeelden van een sterk ontwikkelde coöperatieve economie. Het land telt tienduizenden coöperaties, actief in sectoren als industrie, landbouw, retail, finance, energie, zorg en huisvesting. Coöperaties spelen een zichtbare rol in werkgelegenheid, regionale ontwikkeling en sociale cohesie. Ook in Catalonië is de coöperatieve beweging sterk ontwikkeld, met een breed netwerk van coöperaties en ondersteunende organisaties in de sociale en duurzame economie. Hierna nemen we je mee langs de verschillende coöperaties die we hebben bezocht.
Fiare Banca Etica – Financiering met maatschappelijke impact
Fiare Banca Etica is een coöperatieve bank met circa 50.000 leden en 120.000 klanten. De bank financiert uitsluitend projecten met een aantoonbare sociale, ecologische of culturele meerwaarde, zoals coöperaties en sociale ondernemingen. De governance is ingericht volgens het principe ‘één persoon, één stem’. Leden zijn mede-eigenaar en hebben invloed op het beleid, onder meer via regionale ledengroepen die betrokken zijn bij kredietverlening. Een belangrijke uitdaging ligt in groei en zichtbaarheid. Het verhaal van de bank – waarin waarden centraal staan – laat zich lastig vertalen in traditionele marketing. Ook het betrekken van jongeren vraagt blijvende aandacht.
Girona Fruits – Samenwerking onder druk in de landbouw
Girona Fruits is een agrarische coöperatie van 19 fruittelers, gericht op de gezamenlijke verwerking en afzet van fruit, met name appels. De coöperatie combineert schaalgrootte met aandacht voor kwaliteit en duurzaamheid. De kracht zit in de samenwerking tussen de leden. Besluitvorming verloopt via een ledenraad van zeven personen, waarmee de directeur wekelijks afstemt. Leden leveren verplicht hun volledige oogst en ontvangen per variëteit een gemiddelde prijs, wat zorgt voor stabiliteit en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd staat het model onder druk. Girona Fruits is de laatst overgebleven appelcoöperatie in Catalonië; veel andere coöperaties zijn omgezet in andere rechtsvormen, onder meer vanwege de wens van ondernemers om flexibeler met kapitaal om te gaan. Daarnaast spelen externe factoren een grote rol. Waterschaarste – mede door langdurige droogte en prioritering van watergebruik voor toerisme – zet de productie onder druk. Ook is er schaarste aan arbeidskrachten, waardoor de coöperatie inzet op mechanisatie en technologische oplossingen.
Empordàlia – Lokale identiteit en schaalvraagstukken
Empordàlia is een coöperatie van wijn- en olijventelers, ontstaan uit een fusie van lokale initiatieven. De organisatie laat zien hoe coöperaties sterk geworteld kunnen zijn in hun regio, met producten die direct verbonden zijn aan lokale grondstoffen en tradities. Tegelijkertijd spelen ook hier vraagstukken rond kostprijs, schaal en opvolging. Het aantrekken van jonge ondernemers blijkt lastig, mede doordat andere sectoren aantrekkelijker zijn. Daarom wordt gekeken naar verdere samenwerking en mogelijke fusies.
La Fageda – Ondernemen met sociale impact
La Fageda is een sociaal-ondernemend initiatief dat werk biedt aan mensen met een verstandelijke beperking of psychische kwetsbaarheid. De organisatie combineert deze maatschappelijke missie met een professionele bedrijfsvoering in de zuivel- en voedingssector. La Fageda is prachtig gelegen tussen oude vulkaankraters, midden in het nationaal park bij Olot, en beschikt over 120 melkkoeien, twee melkrobots en een eigen zuivelverwerking. Met 800 medewerkers – waarvan een deel zonder beperking – weet La Fageda een groot gedeelte van de sociale kosten zelf te dragen via economische activiteiten. Daarmee laat de organisatie zien dat sociale doelstellingen en bedrijfsmatig werken goed samen kunnen gaan. Wat vooral opvalt, is de betrokkenheid van medewerkers. De missie van de organisatie is zichtbaar aanwezig in de dagelijkse praktijk.
Som Energia – Ledenbetrokkenheid als uitgangspunt
Som Energia is een energiecoöperatie die zich richt op de productie en levering van duurzame energie. Met tienduizenden leden en meer dan honderdduizend aansluitingen is het een van de grootste energiecoöperaties van Europa en een toonaangevend voorbeeld van burgergestuurde energietransitie. Opvallend is de focus op betrokkenheid boven groei. Nieuwe leden treden toe via bestaande leden, zodat de missie breed wordt gedragen. Daarnaast experimenteert de coöperatie met vernieuwende vormen van governance, zoals het betrekken van gelote leden bij beleidsvraagstukken. Winst staat niet centraal, maar wordt opnieuw geïnvesteerd in de coöperatie en in de energietransitie.
Abacus Cooperativa – Multistakeholder als model
Abacus Cooperativa is een multistakeholdercoöperatie van consumenten en 500 medewerkers, actief in educatie, cultuur en vrijetijdsbesteding. Met circa 1 miljoen gebruikers en 45 winkels is de coöperatie diepgeworteld in de Catalaanse samenleving. De organisatie werd in 1968 opgericht met als doel onderwijs- en cultuurproducten breed toegankelijk te maken, zoals boeken, leermiddelen, speelgoed en culturele producten. Door gezamenlijk en op grote schaal in te kopen, blijven de kosten laag. Het model is gebaseerd op gedeeld eigenaarschap: zowel consumenten als medewerkers zijn lid en beslissen mee volgens het principe ‘één persoon, één stem’. Ook hier valt op dat coöperaties zich niet alleen richten op hun leden, maar nadrukkelijk een maatschappelijk belang dienen.
Waarde van de studiereis
De studiereis naar Catalonië laat zien hoe divers coöperatief ondernemerschap kan zijn. De bezochte organisaties verschillen in sector en schaal, maar delen een duidelijke focus op waarden, betrokkenheid en samenwerking.
Voor de deelnemers bood de reis vooral aanleiding tot reflectie: op de rol van hun eigen coöperatie, op keuzes rond groei en governance en op de betekenis van het coöperatieve model in een veranderende omgeving. NCR faciliteert met deze studiereizen uitwisseling en reflectie. De voorbereidingen voor de studiereis in 2027 zijn inmiddels gestart. We houden u hierover op de hoogte.
