Gemeenschap van weldenkenden

Guterres werkt zich een slag in de rondte. Wat ooit de ultieme coöperatie tussen landen was, de Verenigde Naties, dreigt uit elkaar te vallen onder druk van destructieve krachten. Primaire driften van machtswellust overstijgen de redelijkheid. De grootste Nederlandse filosoof allertijden, Spinoza, koning van de ratio, draait zich om in zijn graf.

De Verenigde Naties leken het toppunt van redelijkheid: een platform om ontwikkelingen te stimuleren en eventuele conflicten wijselijk op te lossen, in het belang van letterlijk iedereen, de hele wereld. Coöperaties hebben een bescheidener ambitie maar het stimuleren van ontwikkelingen en oplossen van conflicten zijn eveneens kerntaken.

Nu worden contributies aan de VN niet meer betaald en wordt de inzet voor het collectief teruggetrokken ten bate van eigenbelang. Het is de ultieme neoliberale consequentie van kortzichtig denkenden, die overigens door de ware liberalen nooit zo is gewenst, en die leidt tot afbraak.

Ik wil niet beweren dat de VN optimaal functioneren en dat zou je ook van die andere grote coöperatie, de EU kunnen zeggen. Maar iets wat niet goed functioneert, hoeft nog niet meteen kapot gemaakt te worden. Je zou het ook kunnen hervormen; kunnen leren van de fouten uit het verleden en het in de toekomst beter doen. Theoretisch weten we inmiddels best hoe je goed kunt coöpereren. En dat is niet met de machtskaart.

Vergelijkbare crises als waar de VN in zitten, kennen we ook in onze eigen coöperaties. Soms bevind je je in een fase waarin de turbulentie tegen de muren omhoog klotst. Als iemand dan ‘rücksichtslos’ de machtskaart speelt, is het moeilijk ‘wirtschaften’. 

Wat een mooi woord eigenlijk ‘rücksichtslos’. Het tegengestelde is veel wijzer: bij alles wat je doet, zicht houden op het spoor dat je achter je rug trekt. Dus niet het recht van de sterkste (machtswellust) maar het recht van de wijste (veilige macht) zou moeten gelden.

Macht is helemaal niet verkeerd. Onmacht is veel dramatischer. Als je als mens, lid, bestuurder, toezichthouder onmacht uitstraalt, maak je jezelf tot speelbal van ‘rücksichtslozen’. In een coöperatie (en in het hele leven eigenlijk) is het zaak om veilige macht te praktiseren. Veilig voor jezelf, de andere leden en veilig voor het grote geheel.

Veilige macht begint bij jezelf. Jezelf leren kennen, leren beheersen en je niet overgeven aan passies, zou Spinoza daar aan toe voegen. ‘Passie’ en ‘passief zijn’ liggen in elkaars verlengde. Een passie volgen, is jezelf willoos overgeven aan impulsen. Die van je onvolwassen zelf of die van machtswellustelingen. Dat is in beide gevallen niet wijs. Jezelf trainen in het gebruik van de ratio is veel verstandiger, menselijker zelfs. Het streven naar weldenkendheid en emotionele balans als ultieme coöperatieve cultuur. Zo wordt de definitie van coöperatie: een gemeenschap van weldenkenden die wijs handelen. (En omzien naar het spoor dat zij achter hun rug trekken.)